De cantates van Johann Sebastian Bach


Voor de achtste zondag na Trinitatis

Es ist dir gesagt, Mensch, was gut ist BWV 45



De eerste twee jaren in Leipzig componeert Bach zo'n 150 cantates (dat is meer dan één per week) maar daarna vertraagt zijn tempo. In het voorjaar van 1726 stopt hij enige tijd met componeren. Hij voert dan wel cantates uit maar maakt gebruik van 18 cantates van zijn neef Johann Ludwig uit Meiningen, zo'n tien jaar eerder geschreven op teksten, waarschijnlijk afkomstig van zijn broodheer, de graaf van Saksen-Meiningen. Deze teksten bevallen Johann Sebastian blijkbaar zodanig dat hij, als hij medio 1726 weer zelf begint te componeren, een reeks cantates schrijft op teksten uit diezelfde bundel. Deze ‘Meininger cantates’ hebben als gemeenschappelijk kenmerk dat ze uit twee delen bestaan: een Oud-Testamentische en een Nieuw-Testamentische bijbeltekst, beide gevolgd door een recitatief en een aria. Zo krijgen zij een symmetrische structuur, met de Nieuw-Testamentische tekst in het midden: 

 

Bijbel OT - Rec. - Aria - Bijbel NT - Aria - Rec. - Koraal 

 

Bij deze tweedelige cantates wordt de eerste helft vóór en de tweede na de preek uitgevoerd. 

 

In cantate 45 treffen we fragmenten aan (in deel II) uit de door Jezus uitgesproken ‘bergrede’. Deze woorden vormen de kern van deze cantate en de Oud-Testamentische woorden van de profeet Micha die wij aan het begin horen (‘Es ist dir gesagt, Mensch was gut ist') ontlenen daar hun betekenis aan. 

 

Toch wil Bach als omlijsting van de cantate een tutti bezetting krijgen en dus geeft hij de opening (hoewel dat een nogal secundaire tekst is uit het Oude Testament) aan het koor terwijl hij de Evangelietekst nu juist arioso laat uitvoeren in een kleinschalige bezetting. Maar in beide portretteert hij de tekst op verschillende manieren. In het arioso (4) geeft hij aan de bas de rol van de Vox Christi. Dynamische figuren in de strijkers verlenen hier een welhaast krijgshaftige nadruk aan Jezus’ gepassioneerde woorden. Als contrast daarmee maakt Bach van het openingskoor met die tekst uit de profeten een hoogst ingewikkelde fuga met een soort dubbele prelude. Het hele stuk wordt opgebouwd vanuit een simpel motief met een anapestisch rijmschema geheel gebaseerd op het ritme van de zin ‘Es ist dir gesagt’. Op dit motief wordt eerst geanticipeerd in de instrumentale introductie, vervolgens wordt het beurtelings overgenomen door alle partijen in het koor en we horen het dan terug in nadrukkelijk beklemtoonde akkoorden. Vervolgens ontwikkeld het zich tot een fugatisch thema, echter gebruikt Bach slechts de eerste helft van de tekst. Daarna zingt het koor het woord ‘nämlich’ in zeer nadrukkelijke akkoorden. Dan komt hij weer terug op het genoemde motief ‘Es ist dir gesagt’ maar hij laat nu de laatste klank ‘-sagt’ langer doorklinken en verplaatst daardoor de aandacht naar het woord ‘halten’. Tegelijkertijd treedt nu het concertante karakter in de compositie weer sterker naar voren. Zo wordt een eigenlijk zeer onspectaculaire, zeg maar alledaagse zondagse schriftlezing verklankt in een buitengewoon complex en rijk geornamenteerd muziekstuk. 

 

De tenor-aria (3) heeft veel weg van een menuet. Maar de groot bezette strijkersbegeleiding en de vaak wisselende ritmes dienen eerder om het contrast te belichten tussen de dansante zetting en de tekst die juist nogal dreigend is met woorden als ‘Scharfe Rechnung’ en ‘Qual und Hohn’

 

De alt-aria (5) is daarmee in contrast en verbeeldt troost en zekerheid. Ofwel gezamenlijk of beurtelings, maar altijd consistent gaan fluit, continuo en stem rustig wandelend voort. Uiteindelijk bieden het laatste recitatief en het koraal ontspanning en kalmte. 

 

Niet zo heel indringend vond en vind ik BWV 45. De dreiging van zonde en schuld blijft in deze cantate wel erg lang hangen. Het arioso (de Vox Christi) waarmee deel II begint heeft wel een opgewekt, zelfs dansant karakter maar de muziek past in feite in het geheel niet bij de tekst. Het is heerlijke muziek, dat wel, maar het blijft eigenaardig dat Bach, anders dan bij de tenor-aria geen enkele moeite gedaan heeft de muziek bij de tekst aan te passen. 

 

Commentaar van de deskundigen? Albert Schweitzer vindt het helemaal niet mooi wat Bach hier doet, met name over het beginkoor schrijft hij zeer kritisch. De voortdurende herhaling van ‘Es ist dir gesagt, Mensch’ vindt hij op den duur behoorlijk storend. Het is hem dan ook volstrekt onduidelijk waarom onze grote meester het onmogelijke probeert te doen; deze tekst door een koor laten uitvoeren. Het was beter geweest dit als een simpel arioso te laten zingen. Zoals de bas het tweede deel opent, zó had het gemoeten. 

 

Maarten ‘t Hart zegt dat je de tenor-aria met die tedere strijkersbegeleiding in de romantiserende uitvoering van Ernest Ansermet moet horen, dan kun je amper begrijpen dat Bach geen negentiende-eeuwer was. Inmiddels kunnen we dat weer horen want in 2008 is dit alles op cd uitgebracht.

 

 

Geraadpleegde bron; Andreas Bomba

 

Elke week een cantate, elke week een nieuwe compositie. Dat is wat er wordt verwacht van de Thomaskantor in Leipzig. De teksten die vastgesteld zijn voor de zondagen van het kerkelijk jaar dienen het uitgangspunt te zijn. Vanaf 1723 is Johann Sebastian Bach Thomaskantor in Leipzig.

 

Elke week een cantate van Bach beluisteren, dat is wat wij kunnen doen en het is een mooi begin van de zondag.


Cantate - Letterlijk: zangstuk (Ital. van cantatere = zingen). Compositie op geestelijke of wereldlijke tekst voor een of meer solisten met of zonder koor. Bestaat uit meerdere onderdelen zoals recitatieven, aria's, duetten, koralen en koren. 


Eisenach (1685-1695)

 

 

Bach werd geboren op 21 maart 1685 te Eisenach in de huidige Duitse deelstaat Thüringen als telg van een oud muzikaal geslacht (over 7 generaties telde het meer dan 120 musici). Hij werd gedoopt op 23 maart in de Sankt Georgenkirche, gelegen op het centrale stadsplein van Eisenach waaraan ook het stadskasteel van de vorsten van Sachsen-Eisenach is gelegen. Als tweede naam kreeg de dopeling de naam van zijn peetoom, Sebastian Nagel, stadsblazer uit Gotha. Hij kreeg al op zeer jonge leeftijd van zijn vader Johann Ambrosius Bach vioolles. Op negenjarige leeftijd werd hij wees en kwam hij terecht in het gezin van zijn oudste broer Johann Christoph Bach III, die kerkorganist was in het stadje Ohrdruf.

 

 

Naar Ohrdruf en Lüneburg>>>

 

 

 

 

 



     1 Wie schön leuchtet der Morgenstern

    2  Ach Gott, vom Himmel sieh darein

    3  Ach Gott, wie manches Herzeleid

    4  Christ lag in Todesbanden

    5  Wo soll ich fliehen hin

    6  Bleib bei uns, denn es wil Abend werden

    7  Christ unser Herr zum Jordan Kam

    8  Liebster Gott, wann werd ich sterben

    9  Es ist das Heil uns kommen her

  10  Meine Seel erhebt den Herren

  11  Lobet Gott in seinen Reichen

  12  Weinen, Klagen, Sorgen, Zagen

  13  Meine Seufzer, meine Tränen

  14  Wär Gott nicht mit uns diese Zeit

  15  is niet van Bach

  16  Herr Gott, dich loben wir

  17  Wer Dank opfert, der preiset mich

  18  Gleichwie der Regen und Schnee vom Himmel fällt

  19  Es erhub sich ein Streit

  20  O Ewigkeit, du Donnerwort

  21  Ich hatte viel Bekümmernis

  22  Jesus nahm zu sich die Zwölfe

  23  Du wahrer Gott und Davids Sohn

  24  Ein ungefärbt Gemüte

  25  Es ist nichts Gesundes an meinem Leibe

  26  Ach wie flüchtig, ach wie nichtig

  27  Wer weiss, wie nahe mir mein Ende

  28  Gottlob! Nun geht das Jahr zu Ende

  29  Wir danken dir, Gott, wir danken dir

  30  Freue dich, erlöste Schar

  31  Der Himmel lacht! Die Erde jubilieret

  32  Liebster Jesu, mein Verlangen

  33  Allein zu dir, Herr Jesu Christ

  34  O ewiges Feuer, o Ursprung der Liebe

  35  Geist und Seele wird verwirret

  36  Schwingt freudig euch empor

  37  Wer da gläubet und getauft wird

  38  Aus tiefer Not schrei ich zu dir

  39  Bring den Hungrichen dein Brot

  40  Darzu ist erschienen der Sohn Gottes

  41  Jesu, nun sei gepreiset

  42  Am Abend aber desselbigen Sabbats

  43  Gott fähret auf mit Jauchzen

  44  Sie werden euch in den Bann tun

  45  Es ist dir gesagt, Mensch, was gut ist

  46  Schauet doch und sehet, ob irgendein Schmerz sei

  47  Wer sich selbst erhöhet, der soll erniedriget werden

  48  Ich elender Mensch, wer wird mich erlösen

  49  Ich geh' und suche mit Verlangen

  50  Nun ist das Heil und die Kraft

  51  Jauchzet Gott in allen Landen

  52  Falsche Welt, dir trau ich nicht

  53  is niet van Bach

  54  Wiederstehe doch der Sünde

  55  Ich armer Mensch, ich Sündenknecht

  56  Ich will den Kreuzstab gerne tragen

  57  Selig ist der Mann

  58  Ach Gott, wie manches Herzeleid

  59  Wer mich liebet, der wird mein Wort halten

  60  O Ewigkeit, o Donnerwort

  61  Nun komm der Heiden Heiland

  62  Nun komm der Heiden Heiland

  63  Christen ätzet diesen Tag

  64  Sehet welch ein Liebe hat uns der vater erzeiget

  65  Sie werden aus Saba alle kommen

  66  Erfreut euch, ihr Herzen

  67  Halt im Gedächtnis Jesum Christ

  68  Also hat Gott die Welt geliebt

  69  Lobe den Herrn, meine Seele

  70  Wachet! betet! betet! wachet!

  71  Gott ist mein König

  72  Alles nur nach Gottes Willen

  73  Herr, wie du willt

  74  Wer mich liebet, der wird mein Wort halten

  75  Die Elenden sollen essen

  76  Die Himmel Erzählen die Ehre Gottes

  77  Du sollt Gott, deinen Herren, lieben

  78  Jesu der du meine Seele

  79  Gott der Herr ist Sonn und Schild

  80  Ein feste Burch ist unser Gott

  81  Jesus schläft, was soll ich hoffen?

  82  Ich habe genung!

  83  Erfreute Zeit im neuen Bunde 

  84  Ich bin vergnügt mit meinem Glücke

  85  Ich bin ein guter Hirt

  86  Wahrlich, wahrlich, ich sage euch

  87  Bisher habt ihr nichts gebeten in meinem Namen

  88  Siehe, ich wil viel Fischer aussenden

  89  Was soll ich aus dir machen, Ephraim

  90  Es reisset euch ein schrecklich Ende

  91  Gelobet seist du, Jesu Christ

  92  Ich hab in Gottes Herz und Sinn

  93  Wer nur der lieben Gott lässt walten

  94  Was frag ich nach der Welt

  95  Christus, der ist mein Leben

  96  Herr Christ, der einge Gottessohn

  97  In allen meinen Taten

  98  Was Gott tut, das ist Wohlgetan

  99  Was Gott tut, das ist Wohlgetan

100  Was Gott tut, das ist Wohlgetan

101  Nimm von uns, Herr, du Treuer Gott

102  Herr, deine Augen sehen nach dem Glauben

103  Ihr werdet weinen uns heulen

104  Du Hirte Israel, höre

105  Herr, gehe nicht ins Gericht mit deinem Knecht

106  Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit

107  Was wilst du dich betrüben

108  Es ist euch gut, das ich hingehe

109  Ich glaube, lieber Herr

110  Unser Mund sei voll Lachens

111  Was mein gott will, das gscheh allzeit

112  Der Herr ist mein getreuer Hirt

113  Herr Jesu Christ, du höchstes Gut

114  Ach lieben Christen, seid getrost

115  Mache dich, mein Geist, bereit

116  Du Friedefürst, Herr Jesu Christ

117  Sei Lob und Ehr dem höchsten Gut

118  O Jesu Christ, meins Lebens Licht

119  Preise, Jerusalem, den Herrn 

120  Gott, man lobet dich in der Stille

121  Christum wir sollen loben schon

122  Das neugeborne Kindelein

123  Liebster Immanuel, Herzog der Frommen

124  Meinen Jesum laß ich nicht

125  Mit Fried und Freud ich fahr dahin

126  Erhalt uns, Herr, bei deinem Wort

127  Herr Jesu Christ, wahr' Mensch und Gott

128  Auf Christi Himmelfahrt allein

129  Gelobet sei der Herr, mein Gott

130  Herr Gott, dich loben alle wir

131  Aus der Tiefen rufe ich, Herr, zu dir

132  Bereitet die Wege, bereitet die Bahn

133  Ich freue mich in dir

134  Ein Herz, das seinen Jesum lebend weiß 

135  Ach Herr, mich armen Sünder

136  Erforsche mich, Gott, und erfahre mein Herz

137  Lobe den Herren, den mächtigen König der Ehren

138  Warum betrübst du dich, mein Herz

139  Wohl dem, der sich auf seinen Gott

140  Wachet auf, ruft uns die Stimme

141  is niet van Bach

142  ook niet

143  Lobe den Herrn, meine Seele 

144  Nimm, was dein ist, und gehe hin

145  Ich lebe, mein Herze, zu deinem Ergötzen

146  Wir müssen durch viel Trübsal

147  Herz und Mund und Tat und Leben

148  Bringet dem Herrn Ehre seines Namens 

149  Man singet mit Freuden vom Sieg

150  Nach dir, Herr, verlanget mich

151  Süßer Trost, mein Jesus kömmt

152  Tritt auf die Glaubensbahn 

153  Schau, lieber Gott, wie meine Feind 

154  Mein liebster Jesus ist verloren

155  Mein Gott, wie lang, ach lange

156  Ich steh mit einem Fuß im Grabe

157  Ich lasse dich nicht, du segnest mich denn

158  Der Friede sei mit dir

159  Sehet, wir gehn hinauf gen Jerusalem

160  Is niet van Bach

161  Komm, du süße Todesstunde

162  Ach! ich sehe, itzt, da ich zur Hochzeit gehe

163  Nur jedem das Seine 

164  Ihr, die ihr euch von Christo nennet

165  O heilges Geist- und Wasserbad 

166  Wo gehest du hin?

167  Ihr Menschen, rühmet Gottes Liebe

168  Tue Rechnung! Donnerwort

169  Gott soll allein mein Herze haben

170  Vergnügte Ruh, beliebte Seelenlust

171  Gott, wie dein Name, so ist auch dein Ruhm 

172  Erschallet, ihr Lieder, erklinget, ihr Saiten!

173  Erhöhtes Fleisch und Blut

174  Ich liebe den Höchsten von ganzem Gemüte

175  Er rufet seinen Schafen mit Namen

176  Es ist ein trotzig und verzagt Ding

177  Ich ruf zu dir, Herr Jesu Christ 

178  Wo Gott der Herr nicht bei uns hält

179  Siehe zu, daß deine Gottesfurcht nicht Heuchelei sei

180  Schmücke dich, o liebe Seele

181  Leichtgesinnte Flattergeister

182  Himmelskönig, sei willkommen

183  Sie werden euch in den Bann tun

184  Erwünschtes Freudenlicht

185  Barmherziges Herze der ewigen Liebe 

186  Ärgre dich, o Seele, nicht

187  Es wartet alles auf dich

188  Ich habe meine Zuversicht

189  is niet van Bach

190  Singet dem Herrn ein neues Lied 

191  Gloria in excelsis Deo

192  Nun danket alle Gott 

193  Ihr Tore (Pforten) zu Zion 

194  Höchsterwünschtes Freudenfest

195  Dem Gerechten muß das Licht

196  Der Herr denket an uns 

197  Gott ist unsre Zuversicht

198  Laß Fürstin, laß noch einen Strahl

199  Mein Herze schwimmt im Blut

200 Bekennen will ich seinen Namen

Ziehier het alles omvattend overzicht van de kerkelijke cantates van Johann Sebastian Bach